News

“ในวันที่หน้าจอดึงดูดสายตาของเด็ก ๆ มากกว่าโลกภายนอก การพาลูกก้าวออกจากบ้านสู่พื้นที่สีเขียวไม่ได้เป็นเพียงแค่การท่องเที่ยวพักผ่อน หากแต่เป็นการเปิด ‘ห้องเรียนธรรมชาติ’ ที่ทรงพลังที่สุดในการปลุกประสาทสัมผัสทั้ง 7 และหล่อหลอมทักษะการบริหารจัดการสมองส่วนหน้า หรือ EF (Executive Functions) ให้เด็ก ๆ เติบโตอย่างยืดหยุ่น รู้จักคิดแก้ปัญหา และมีจิตใจที่เชื่อมโยงกับความสุขที่แท้จริง”

นี่คือใจความสำคัญจากการเสวนาหัวข้อ “พาเด็กๆ ออกเที่ยว ท่องธรรมชาติพร้อมสร้าง EF ไปพร้อมกัน Nature-based Learning ด้วย STEAM Play” โดย ดร.นุชนาฎ รักษี รองผู้อำนวยการยุทธศาสตร์วิจัยและนวัตกรรม สถาบันแห่งชาติเพื่อการพัฒนาเด็กและครอบครัว มหาวิทยาลัยมหิดล ภายในงาน “ดรีมซิตี้ เมืองสร้างฝัน อีเอฟสร้างคน” ซึ่งจัดขึ้นโดยความร่วมมือของ กลุ่มบริษัท ดาว ประเทศไทย (Dow) กรุงเทพมหานคร สถาบันรักลูก เลิร์นนิ่ง กรุ๊ป (RLG) และพันธมิตร เพื่อถ่ายทอดเทคนิคการเปลี่ยนทุกทริปธรรมชาติให้เป็นพื้นที่เล่นเชิงบูรณาการวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิศวกรรม ศิลปะ และคณิตศาสตร์ (STEAM) ที่สอดคล้องกับธรรมชาติของเด็กปฐมวัย

ในยุคปัจจุบัน พฤติกรรมของเด็กเล็กจำนวนมากกำลังติดอยู่กับกับดักของโลกดิจิทัล การนั่งนิ่ง ๆ อยู่หน้าจอสมาร์ตโฟนหรือแท็บเล็ตเป็นเวลานาน ส่งผลให้ร่างกายขาดการเคลื่อนไหว กล้ามเนื้อมัดใหญ่และมัดเล็กไม่ได้รับการพัฒนาอย่างเต็มที่ ซึ่งขัดแย้งกับธรรมชาติการเรียนรู้ของมนุษย์ที่ต้องเกิดจากการลงมือทำจริง เช่นเดียวกับการฝึกปั่นจักรยานที่เด็กไม่อาจเป็นได้เพียงแค่นั่งมองจอ

“เด็กของเราตอนนี้จะอยู่กับ Screen Time มากกว่า Green Time... การที่เด็กอยู่นิ่ง ๆ ส่งผลให้เด็กไม่ได้เกิดการเรียนรู้ ส่งผลต่อสมอง และส่งผลต่อพัฒนาการในเรื่องของอารมณ์สังคม” ดร.นุชนาฎ รักษี กล่าวเตือนถึงภาวะที่เด็กนั่งอยู่ข้างกันแต่กลับไม่สื่อสารกัน เพราะต่างคนต่างจดจ่ออยู่กับหน้าจอของตนเอง

ในทางตรงกันข้าม การพาเด็กออกไปสัมผัสกับธรรมชาติ คือการมอบพื้นที่แห่งอิสระที่เด็กสามารถส่งเสียงหัวเราะ ตะโกน และเลอะเทอะได้อย่างเต็มที่ ซึ่งการได้สัมผัสดิน น้ำ ทราย ใบไม้ กิ่งไม้ และการปีนป่าย จะช่วยกระตุ้นระบบประสาทสัมผัสทั้ง 7 ของร่างกาย ทั้งการมองเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น การลิ้มรส การสัมผัส การรับรู้ตำแหน่งกล้ามเนื้อและข้อต่อ ตลอดจนระบบการทรงตัว ซึ่งเป็นระบบสำคัญที่สมองส่วนการรับรู้และการเคลื่อนไหวพัฒนาสูงสุดในช่วงวัยปฐมวัย

การเล่นในพื้นที่ธรรมชาติยังมีบทบาทสำคัญยิ่งต่อการพัฒนาทักษะสมอง EF โดยเฉพาะทักษะการยับยั้งชั่งใจและการควบคุมตนเอง (Inhibitory Control) ซึ่งเปรียบเสมือนระบบความปลอดภัยภายในจิตใจของเด็ก

            “ทักษะ EF ก็เปรียบเสมือนเบรกของรถยนต์ คอยเบรกไม่ให้เราไปชนหรือเกิดความเสียหาย... เป็นการควบคุมอารมณ์ ความคิด และการกระทำ” ดร.นุชนาฎ รักษี กล่าวเปรียบเทียบให้เห็นภาพว่า หากเด็กไม่มีระบบเบรก เมื่อเกิดความโกรธหรือไม่พอใจ เด็กจะไม่สามารถระงับอารมณ์และอาจแสดงพฤติกรรมก้าวร้าวออกมาได้

นอกจากนี้ การเล่นท่ามกลางสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติยังช่วยสร้างความยืดหยุ่นทางความคิด (Cognitive Flexibility) และความไม่ย่อท้อต่ออุปสรรค (Resilience) ดั่งเช่นตัวอย่างเมื่อเด็กเดินทรงตัวบนท่อนไม้แล้วเริ่มเสียหลัก เด็กจะเรียนรู้ที่จะหยุดและนั่งยองลงเพื่อเปลี่ยนแผนการทรงตัว ก่อนจะค่อย ๆ ลุกขึ้นเดินต่ออย่างระมัดระวัง ซึ่งกระบวนการคิดและแก้ปัญหาเฉพาะหน้านี้คือการฝึกสมอง EF อย่างเป็นธรรมชาติ

            เพื่อยกระดับการเล่นให้เข้มข้นยิ่งขึ้น ผู้ปกครองสามารถนำแนวคิด STEAM Play เข้ามาบูรณาการกับการท่องเที่ยวธรรมชาติได้อย่างกลมกลืน ประกอบด้วย วิทยาศาสตร์ (Science) ผ่านการสำรวจและทดลอง เทคโนโลยี (Technology) ผ่านการคิดแก้ปัญหาและโค้ดดิ้งแบบไม่ใช้คอมพิวเตอร์ (Unplugged Coding) วิศวกรรม (Engineering) ผ่านการคิดออกแบบโครงสร้าง ศิลปะ (Art) ผ่านความคิดสร้างสรรค์และดนตรี และคณิตศาสตร์ (Mathematics) ผ่านการนับ จัดหมวดหมู่ และเปรียบเทียบ

            ตัวอย่างที่น่าสนใจคือการนำร่องกิจกรรม “อัศวินน้อยพิชิตมังกร” ณ สวนดรุณวัฒนาลัย ซึ่งใช้เทคนิคการเล่าเรื่อง (Storytelling) และเกม (Gamification) ชวนเด็ก ๆ สวมบทบาทเป็นอัศวินน้อย สวมมงกุฎใบไม้ที่ประดิษฐ์ขึ้นเอง แล้วออกเดินทางผ่าน 5 ฐานการเรียนรู้ท่ามกลางธรรมชาติ

            ในแต่ละฐาน เด็ก ๆ จะได้ทดลองวิทยาศาสตร์ผ่านการปล่อยใบไม้ลอยน้ำเพื่อสังเกตแรงโน้มถ่วง ฝึกคิดเชิงเทคโนโลยีผ่านการค้นหาก้อนหินตัวเลขในกระบะทรายเพื่อนำมาเรียงเป็นโค้ดดิ้ง ส่องสำรวจการลำเลียงน้ำสีของพืชผ่านแว่นขยาย ส่งเสียงคำคล้องจองผ่านท่อดนตรีข้ามฝั่งเพื่อฝึกความจำเพื่อใช้งาน (Working Memory) ตลอดจนนำก้อนหินตัวอักษรและตัวเลขมาเรียงต่อคำและคำนวณโจทย์คณิตศาสตร์

            “เวลาที่เราดีไซน์กิจกรรมการเล่นให้เด็ก อันดับสำคัญเลยคือต้องสนุก... กิจกรรมที่เด็กมีความสุขมันสามารถดึงเด็กออกจากจอ ออกจากสื่อที่เด็กอยู่นิ่ง ๆ ได้” ดร.นุชนาฎ รักษี กล่าวเน้นย้ำว่า ความสนุกสนานและการมีส่วนร่วมคือพลังดึงดูดที่ทรงอิทธิพลที่สุดในการเปลี่ยนพฤติกรรมเด็ก

สำหรับการพาลูกเที่ยวธรรมชาติ พ่อแม่สามารถทำได้ 2 รูปแบบ ทั้ง การเล่นอิสระไร้โครงสร้าง (Unstructured Play) ด้วยการปล่อยให้ลูกสำรวจต้นไม้ หลุมดิน และก้อนหินอย่างเป็นอิสระ ซึ่งเด็กจะได้ฝึกคิดแก้ปัญหาด้วยตนเองโดยอัตโนมัติ และ การเล่นแบบมีโครงสร้าง (Structured STEAM Play) ที่พ่อแม่ตั้งเป้าหมาย EF และออกแบบภารกิจท้าทายเล็กๆ จากวัสดุธรรมชาติรอบตัว

อย่างไรก็ตาม หัวใจสำคัญของผู้ใหญ่ในการจัดกิจกรรมคือการทำหน้าที่เป็น “ผู้อำนวยการเรียนรู้” (Facilitator) ที่คอยเฝ้าสังเกตและกระตุ้นด้วยคำถาม ไม่รีบเข้าไปบอกคำตอบหรือแย่งเด็กทำ

“พ่อแม่หรือครูที่ดีจะต้องไม่ไปทำให้เด็ก หรือตอบให้เด็ก ลองตั้งคำถามว่าหนูคิดว่ายังไง ลองดูซิ ลองสังเกต เราทำหน้าที่เป็น Facilitator อำนวยการเรียนรู้” ดร.นุชนาฎ รักษี กล่าว พร้อมทั้งชี้แนะว่า หากเด็กถามในสิ่งที่พ่อแม่ไม่รู้ ก็ไม่ต้องกังวล แต่ให้ใช้โอกาสนั้นชวนลูกไปค้นคว้าหาคำตอบร่วมกัน ซึ่งจะช่วยสร้างทักษะการเรียนรู้ด้วยตนเองตลอดชีวิต (Self-directed Learning)

หลักการช่วยเหลือของพ่อแม่ควรเป็นไปในลักษณะการสร้างบันไดการเรียนรู้ (Scaffolding) โดยเริ่มช่วยเหลือจากน้อยไปมาก และเริ่มจากกิจกรรมที่ง่ายเพื่อให้เด็กรู้สึกถึงความสำเร็จและมีแรงบันดาลใจอยากทำต่อ โดยไม่กดดันจนเกิดความเครียด เพราะสารแห่งความสุขอย่างโดพามีนจะหลั่งออกมาอย่างเต็มที่เมื่อเด็กได้เล่นและเรียนรู้ด้วยความสุขใจ

            “ความสุขสงบ และความคิดสร้างสรรค์ที่แท้จริงของมนุษย์เรา มันเริ่มที่ธรรมชาติ... วันนี้อยากให้พ่อแม่และครูช่วยกันดึงเด็กออกจากจอ จาก Screen Time ไปสู่ Green Time ที่มีความสุข” ดร.นุชนาฎ รักษี กล่าวทิ้งท้ายถึงคุณค่าอันไร้ขีดจำกัดของธรรมชาติที่มีต่อการเติบโตของเด็ก

            งาน “ดรีมซิตี้ เมืองสร้างฝัน อีเอฟสร้างคน” ในครั้งนี้ จึงเป็นดั่งเข็มทิศนำทางให้แก่ครอบครัวยุคใหม่ว่า เพียงแค่พ่อแม่วางสมาร์ตโฟนลง แล้วจูงมือลูกออกไปท่องเที่ยวในพื้นที่สีเขียว ทุกทริปธรรมชาติก็สามารถกลายเป็นห้องเรียนบ่มเพาะทักษะสมอง EF และ STEAM Play ชั้นยอด ที่จะเตรียมความพร้อมให้เด็ก ๆ เติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีศักยภาพและมีความสุขในโลกวันข้างหน้าได้อย่างยั่งยืน